بیماری پنجم (اریتم عفونی) در کودکان چیست؟

بیماری پنجم یا اریتم عفونی (Erythema Infectiosum) یکی از بیماری‌های ویروسی شایع دوران کودکی است که به دلیل بثورات پوستی خاص و ظاهر قرمز گونه‌ها، اغلب با عنوان “بیماری گونه‌ی سیلی‌خورده” (slapped cheek disease) نیز شناخته می‌شود. این بیماری بیشتر در سنین پیش‌دبستانی و دبستان دیده می‌شود و معمولاً خوش‌خیم است، اما در شرایط خاص می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

اریتم عفونی چیست؟

بیماری پنجم که به آن اریتم عفونی هم گفته می‌شود، یکی از بیماری‌های شایع دوران کودکی است و معمولاً خفیف است. این بیماری توسط ویروسی به نام پارواویروس B19 ایجاد می‌شود و بیشتر کودکان در سنین مدرسه (۵ تا ۱۵ سال) را درگیر می‌کند.

چرا به این بیماری «بیماری پنجم» می‌گویند؟

نام «بیماری پنجم» به این دلیل انتخاب شده که در گذشته در میان شش بیماری ویروسی با بثورات پوستی که در کودکان مشاهده می‌شدند، این بیماری به عنوان پنجمین مورد ثبت و شناخته شده بود. در آن زمان، پزشکان ترتیب زیر را برای بیماری‌های ویروسی که با بثورات پوستی همراه بودند، در نظر گرفته بودند:

1. سرخک (Measles)
2. تب مخملک (Scarlet Fever)
3. سرخجه یا سرخک آلمانی (Rubella / German Measles)
4. بیماری دوکز (Dukes’ Disease)
5. اریتم عفونی (Erythema Infectiosum / Fifth Disease)
6. روزئولا (Roseola)

این تقسیم‌بندی تاریخی نشان‌دهنده ترتیب ظهور و شناسایی علائم بالینی این بیماری‌ها در دوران ابتدایی پژوهش‌های پزشکی بوده است. به عبارت دیگر، پس از تشخیص و ثبت بیماری‌های بالا، اریتم عفونی یا بیماری پنجم به عنوان پنجمین بیماری ویروسی که باعث بثورات پوستی در کودکان می‌شود، معرفی و مورد تأیید قرار گرفت.

علت‌شناسی و عوامل ایجاد کننده بیماری پنجم

بیماری پنجم یا اریتم عفونی، یکی از بیماری‌های ویروسی شایع در دوران کودکی است که عامل آن پاروو ویروس B19 (Parvovirus B19) می‌باشد. این ویروس از خانواده‌ی پارووویریده‌ها است؛ خانواده‌ای که اغلب اعضای آن حیوانات را مبتلا می‌کنند، اما B19 تنها ویروس این گروه است که منحصراً انسان را آلوده کرده و بیماری‌زا است.

پاروو ویروس B19 از طریق ترشحات تنفسی مانند عطسه و سرفه منتقل می‌شود و بیشتر در فصول سرد سال و محیط‌های شلوغ مانند مدارس شیوع دارد. این ویروس پس از ورود به بدن، به مغز استخوان حمله کرده و برای مدت کوتاهی فرآیند تولید گلبول‌های قرمز خون را مختل می‌کند. در کودکان سالم این اختلال معمولاً بدون علامت است، اما در برخی موارد علائمی مانند رنگ‌پریدگی، بی‌حالی یا نشانه‌هایی شبیه کم‌خونی ظاهر می شود؛ به‌ویژه در کودکانی که دچار بیماری‌های خونی یا کم‌خونی زمینه‌ای هستند.

شیوع و همه‌گیری بیماری پنجم

بیماری پنجم معمولاً در بهار و اواخر زمستان بیشتر دیده می‌شود و در بین کودکان ۵ تا ۱۵ سال شایع‌تر است. ویروس به‌سادگی از طریق قطرات تنفسی (سرفه، عطسه) منتقل می‌شود. همچنین تماس مستقیم با ترشحات یا سطوح آلوده می‌تواند باعث انتقال شود.

علائم بیماری پنجم

بیماری پنجم معمولاً در سه مرحله ظاهر می‌شود:

مرحله ابتدایی (پیش از بروز راش پوستی)

در ابتدا، علائمی مشابه سرماخوردگی بروز می‌کنند؛ از جمله:

• تب خفیف
• سردرد
• گلودرد
• آبریزش بینی
• احساس خستگی

این مرحله معمولا ۲ تا ۳ روز طول می کشد.

مرحله بروز بثورات پوستی

چند روز پس از برطرف شدن علائم اولیه، گونه‌های کودک ناگهان قرمز و ملتهب می‌شوند، حالتی که به آن “گونه‌های سیلی‌خورده” گفته می‌شود. سپس راش‌های قرمز رنگی به شکل توری یا تکه‌تکه روی بازوها، پاها و تنه ظاهر می‌شوند. این راش‌ها معمولاً خارش ندارند و معمولا با گرما، استرس یا نور آفتاب مجدداً تشدید می شوند.

مرحله بهبودی

بثورات به تدریج و بدون درمان خاصی محو می‌شوند اما در برخی کودکان، علائم خفیفی مانند درد مفاصل تا چند هفته باقی می ماند.

بیماری پنجم در بزرگسالان

اگرچه بیماری پنجم عمدتاً در کودکان رخ می‌دهد، بزرگسالان نیز گاهی به آن مبتلا می شوند، به‌ویژه اگر در دوران کودکی با ویروس پاروو ویروس B19 مواجه نشده باشند. در این گروه سنی، الگوهای علائم کمی متفاوت است و بیشتر به شکل مشکلات مفصلی بروز می‌کند. در زیر به توضیح کامل‌تر این موارد می‌پردازیم:

• علائم بالینی: در بزرگسالان، برخلاف کودکان که بثورات پوستی مشخص‌تری را تجربه می‌کنند، درد و تورم مفاصل شایع‌ترین علامت به‌شمار می‌آید. این دردها معمولاً در مفاصل کوچک دست و پا، مچ و زانو ظاهر شده و تا چند هفته ادامه خواهد داشت. در برخی افراد، این علائم به شکل التهاب مزمن مفاصل (آرتریت) بروز می‌کند که نیازمند مراقبت‌های تخصصی است.
• درمان و مراقبت: در اکثر موارد، بیماری پنجم در بزرگسالان خودمحدود است و علائم به مرور زمان با مراقبت‌های حمایتی مانند استراحت، مصرف داروهای ضد التهابی و کنترل درد بهبود می‌یابد. اما در صورتی که درد مفاصل شدید یا مزمن شود، مشورت با پزشک متخصص برای ارزیابی دقیق‌تر و تعیین برنامه درمانی مناسب ضروری است.
• توصیه‌های اضافی: با وجود اینکه بیماری پنجم در بزرگسالان معمولاً خطر جدی ایجاد نمی‌کند، توجه به بهداشت فردی و اجتناب از تماس با افراد مبتلا می‌تواند به پیشگیری از انتقال ویروس کمک کند. همچنین، پیگیری دقیق علائم به خصوص در کسانی که سابقه بیماری‌های مفصلی یا سیستم ایمنی ضعیفی دارند اهمیت ویژه‌ای دارد.

در نهایت، اگرچه بیماری پنجم در بزرگسالان معمولا به شکل علائم مفصلی بروز می کند، با تشخیص و مدیریت به‌موقع می‌توان از عوارض طولانی‌مدت و ناراحتی‌های شدید جلوگیری نمود.

بیماری پنجم برای چه افرادی تهدید کننده است ؟

بیشتر مبتلایان به بیماری پنجم ، علائم خفیفی دارند؛ اما برخی گروه‌ها به دلیل شرایط زمینه‌ای با خطر عوارض جدی‌تری مواجه هستند. در ادامه، گروه‌های اصلی افراد در معرض خطر و عوارض احتمالی آورده شده است:

1. افراد با بیماری‌های خونی: کودک یا بزرگسالان مبتلا به بیماری‌هایی مانند کم‌خونی داسی‌شکل یا تالاسمی به دلیل کاهش تولید گلبول‌های قرمز پس از ابتلا به ویروس دچار بحران کم‌خونی شدید (اپلاستیک کریز) می شوند.
2. افراد با ضعف سیستم ایمنی: کسانی که به دلایل مختلف مانند شیمی‌درمانی یا ابتلا به HIV سیستم ایمنی ضعیفی دارند، معمولا ویروس در آنها به مدت طولانی‌تری باقی می ماند و باعث ایجاد کم‌خونی مزمن و مقاوم می شود.
3. زنان باردار: در زنان باردار، بخصوص در سه‌ماهه‌های اول و دوم بارداری، ابتلا به ویروس می‌تواند خطر انتقال ویروس به جنین را ایجاد کند. این امر می‌تواند منجر به بروز کم‌خونی شدید جنینی، و در موارد نادر منجر به سقط جنین یا هیدروپس فتالیس (تجمع مایع در بدن جنین) شود؛ اگرچه وقوع این عوارض در کمتر از ۵٪ موارد مشاهده می‌شود.

با در نظر گرفتن این موارد، در گروه‌های خطر بالا، نظارت دقیق پزشکی ضروری است تا در صورت بروز علائم نگران‌کننده، اقدامات درمانی به‌موقع صورت گیرد.

تشخیص بیماری پنجم

تشخیص بیماری پنجم از طریق ترکیب دقیق ارزیابی بالینی، بررسی تاریخچه بیماری و استفاده از آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌شود. در ادامه روند منظم تشخیص را به تفصیل توضیح می‌دهیم:

1.     ارزیابی بالینی

پزشک از تاریخچه علائم اولیه مانند تب خفیف، علائم شبیه سرماخوردگی و سابقه تماس با افراد مبتلا (به‌ویژه کودکان) سؤالات لازم را می‌پرسد.

شناسایی علائم مشخص:

• در کودکان: مشاهده‌ی راش “سیلی خورده” روی گونه‌ها که به سایر نقاط بدن مانند بازوها، تنه و ران منتشر می شود.
• در بزرگسالان: علائم غالباً به شکل درد و تورم مفاصل، به‌ویژه مفاصل کوچک دست و پا، دیده می‌شود.

2.     معاینات فیزیکی

در بخش معاینات فیزیکی، پزشک ابتدا به دقت پوست بیمار را مورد بررسی قرار می‌دهد تا الگوی راش، تغییرات رنگ و سایر نشانه‌های ظاهری عفونت را شناسایی کند؛ سپس با ارزیابی وضعیت عمومی بیمار از جمله بروز تب، سردرد، گلودرد و سایر علائم سیستمیک، تلاش می‌کند تشخیص اولیه بیماری را تایید کرده و بر اساس یافته‌های به‌دست آمده، جهت بررسی‌های تکمیلی تصمیم‌گیری نماید.

آزمایش‌های تکمیلی

• آزمایش خون: بررسی پارامترهای خونی از جمله تعداد گلبول‌های قرمز برای شناسایی هرگونه کاهش غیرمنتظره در تعداد آن‌ها که نشانگر بحران اپلاستیک می باشد.
• آزمایش‌های سرولوژیک: تعیین سطح آنتی‌بادی‌های IgM (نشان‌دهنده ابتلا در مراحل اولیه ) و IgG (بیانگر آلودگی گذشته یا ایمنی به ویروس ) نسبت به پاروو ویروس B19.

در شرایطی که نشانه‌ها نامتعارف هستند یا تشخیص اولیه در معرض ابهام قرار دارد (مثلاً در افراد مبتلا به بیماری‌های خونی یا نقص‌های ایمنی)، آزمایش‌های تکمیلی به تشخیص قطعی کمک می‌کنند.

درمان بیماری پنجم

بیماری پنجم معمولاً نیازی به درمان خاصی ندارد و با مراقبت‌های ساده در منزل بهبود می‌یابد. اقدامات توصیه‌شده شامل موارد زیر است:

• استراحت کافی
• نوشیدن مایعات فراوان
• مصرف داروهای تب‌بر یا مسکن مانند استامینوفن (تحت نظر پزشک)
• جلوگیری از تماس با نور مستقیم خورشید یا گرمای زیاد در زمان بروز بثورات

در موارد خاص و شدید، به‌ویژه در بیماران با بیماری‌های زمینه‌ای، معمولا به مراقبت‌های تخصصی یا بستری در بیمارستان نیاز می باشد.

خیر، معمولاً کودک پس از یک‌بار ابتلا به بیماری پنجم، ایمنی دائمی نسبت به ویروس پاروو B19 پیدا می‌کند. به این معنا که بدن پس از مقابله با ویروس، آنتی‌بادی‌های محافظتی تولید می‌کند که مانع از ابتلای مجدد می‌شوند. بنابراین احتمال دوباره مبتلا شدن به این بیماری بسیار کم است.

پیشگیری از بروز بیماری پنجم

هیچ واکسن یا درمان پیشگیرانه‌ای برای این ویروس وجود ندارد. بهترین روش‌ها برای پیشگیری شامل موارد زیر هستند:

• شستن مکرر دست‌ها
• پرهیز از تماس نزدیک با افراد بیمار
• رعایت بهداشت تنفسی (پوشاندن دهان هنگام سرفه و عطسه)

نکته‌ی مهم این است که فرد در دوره‌ی قبل از ظاهر شدن بثورات که ویروس فعال‌تر است، ممکن است دیگران را آلوده کند؛ بنابراین جلوگیری کامل از انتقال همیشه ممکن نیست.

بیماری پنجم و حضور در مدرسه

کودکانی که به بیماری پنجم مبتلا می‌شوند، معمولاً پیش از ظاهر شدن بثورات پوستی واگیردار هستند. اما نکته مهم اینجاست که پس از بروز راش (بثورات قرمز روی پوست)، دیگر خطر انتقال بیماری به دیگران وجود ندارد. بنابراین، اگر کودک پس از ظاهر شدن بثورات حال عمومی خوبی دارد و تب یا علائم شدید دیگری ندارد، می‌تواند بدون نگرانی به مدرسه یا مهدکودک بازگردد. با این حال، رعایت بهداشت فردی همچنان توصیه می‌شود تا از انتقال احتمالی سایر عفونت‌ها جلوگیری شود.

نکات پایانی

بیماری پنجم یکی از بیماری‌های نسبتاً خوش‌خیم ویروسی دوران کودکی است که با بثورات قرمز و مشخص روی صورت و بدن ظاهر می‌شود. گرچه در بیشتر موارد نگران‌کننده نیست، اما در شرایط خاص مانند بارداری یا اختلالات خونی می‌تواند عوارضی به‌همراه داشته باشد. تشخیص ساده و درمان حمایتی کافی است، اما آگاهی از این بیماری به‌خصوص برای مادران، معلمان و مراقبان کودک ضروری است.

منبع:

 (Erythema Infectiosum) Fifth Disease